Introduction

Maqaa “Baaroo Tumsa” yeroo dhageenyu, gariin keenya si’a dura itti hin yaadne. Gariin ammoo laphee keessatti waa tokko dhaga’ama — gadda, ulfinaa, fi kabaja makame. Maaliif? Sababni inni salphaa dha: namni kun jireenyasaa guutuu ummata isaarraa waan tokko hin gaafatin — bilisummaa qofa hawwee, bilisummaaf lubbu kenne.

Barruun kun seenaa Baaroo Tumsa namni dhuunfaa qofaatti osoo hin taane, seenaa ummata guutuu ta’etti ibsuuf yaala. Dhiifama yoo barbaadde — barruun kun kan “raajeffamaa” fakkeessuuf barreeffame miti. Dhugaa salphaatti ibsuuf barreeffame.

Baaroo Tumsa Eenyu Ture?

Baaroo Tumsa bara 1940moota keessa Oromiyaa keessatti dhalate. Beekumsa guddaa qabaachuu bira darbee, namni kun dargaggummaa isaa guutuu dhimma ummata isaaf kenne. Yeroo sanatti haalli Oromoo ulfaataa ture — Afaan Oromoo dubbatuuf sodaatu, aadaan tuffatama, eenyummaan balleeffama ture.

Garuu Baaroon haala kana fudhachuu dide. “Maaliif ummanni kun akkasitti ilaalama?” gaaffiin jedhu isa rafuu hin dhayin ture. Dargaggoon hedduun callisa filatanitti, inni sagalee ta’uuf murteeffate.

Inni barumsa olaanaa barate — garuu barumsi kun isatti gola hin ta’in. Meeshaa qabsoo godhate. Miira isaa dabalee, dammaqinsa isaa cimsee, ummata isaa waliin dhaabbate.

Mul’ata Isaa: Baaroon Maal Hawwaa Ture?

Baaroo qabsoo hidhannoo qofaatti hin ilaalin. Yaadni isaa bal’aa ture — bilisummaan dhugaa sammuu keessaa jalqaba jedhee amana ture. Wantoota inni hawwu kanneen adda addaa turan:

• Mirga Afaanii: Afaan Oromoo bilisaan dubbachuu — kun mirga bu’uuraa akka ta’e cimsinee amana ture.
• Mirga Aadaa: Aadaa fi duudhaalee Oromoo tuffatamuu dhiisee kabajamuu qaba jechuun qabsaa’e.
• Mirga Seenaa Ofii: “Oromoon seenaa ofii ofiin barreessuu qaba — kan biraan nu barreessee hin ga’u” jedha ture.
• Mirga of Bulchuu: Ummanni Oromoo bulchiinsa ofii of bulchu qaba — kun filannoo osoo hin taane, mirga uumamaa dha.

Kunneen wantoota “hawwii qofa” hin turre — inni kanaaf hojjete, kanaaf dhabame, kanaaf wareegame.

Seenaa Gootota: Seenaa Gootota Oromoo 1 – 180521184901https://www.scribd.com/document/513622893/Seenaa-Gootota-Oromoo-1-180521184901

OLF fi Gahee Baaroo Tumsa

Baaroo Tumsa Adda Bilisummaa Oromoo (OLF) keessatti gahee olaanaa taphate. Inni qindeessaa guddaa ta’ee dargaggoota Oromoo baayyee gurmeessuu fi qabsoof qopheessuu keessatti nama ijoo ture.

Kana gochuu keessatti inni:

• Dargaggoota barsiisuu fi dammaqsuu keessatti yeroo isaa guutuu fudhate
• Tokkummaa Oromoo cimsuuf hojii cichaa hojjete
• Sagalee ummata cunqurfamee biyya keessaa fi alaa dhageessisuu yaale

Kun hundi gatii guddaa kafalchiise. Mootummaan Dargii (Dergue) isa hordofaa ture, itti xiyyeeffachaa ture.

Hidhaa fi Dararaa — Garuu Hin Laaffanne

Qabsoo Baaroo karaa salphaa miti ture. Yeroo hedduu hidhamee dararame. Maatii isaa irraa adda cite. Jireenya nagaa fi tasgabbaa’aa filachuuf carraan isatti kenname ture — garuu kana hin filatin.

Lammiin tokko yeroo kana ilaalu akkana jedhe ture: “Rakkoon namni irraa barachuu danda’u jijjiirama guddaa fiduu dandaha.” Baaroon kana jiraachisee mul’ise.

Dararaan isaa laaffise hin turre — daran itti jabeesse. Kun gootummaa dhugaa, yeroo rakkoo kaate kaachuu dha.

Wareegama Baaroo Tumsa — 1978

Baaroo Tumsa bara 1978 mootummaa Dargii harkatti wareegame. Haalli sirriitti ifa hin taane — garuu wanti ifa ta’e tokko jira: ummanni Oromoo du’a isaa gadda guddaadhaan yaadata, maqaasaa ulfinaan kaasa.

Du’a isaa booda wanti ajaa’ibsiisaan ta’e — maqaan isaa caalaatti bal’ate. Dargaggoonni itti yaadatan dabalaa deeman. Gootummaan isaa ibidda qabsiise — ibidda to’achuu hin dandeenye.

Kana ilaalu yeroo namni tokko jedhe: “Gootota dhugaa du’an irraanfatamu hin danda’an — sabni isaaniif lubbu kennan isaan yaadata.”

Maaliif Baaroo Tumsa Har’allee Nu Barbaachisa?

Gaaffiin kuni ta’a: Seenaa bara 1970moota ilaalu maaliif barbaachisa? Deebiin koo salphaa dha — sababni seenaa barannu kaleessa qofaaf osoo hin taane, har’aaf fi boruuf dha.

Baaroo Tumsa nu barsiisuu danda’u:

• Bilisummaan gatii guddaa qaba: Wanti tola argamu hin jiru. Hunduu wareegama gaafata — Baaroon kun agarsiise.
• Eenyummaan waan gurguramu miti: Haalli ulfaataa keessattillee, Baaroon Oromoo ta’uu isaa hin dhiifne.
• Namni tokko jijjiirama fidu danda’a: Inni kophaa isaa miti ture — garuu sagalee isaa malee gariin hin kaatin. Nama tokko gochaa gaarii godhuu ni ga’a.
• Dargaggoonni har’aa fakkeenya barbaadu: Baaroon fakkeenya dhugaa — kan TV irraa hin taane, seenaa dhugaa irraa dha.

Xumura: Sagalee Har’allee Waamaa Jiru

Maqaa Baaroo Tumsa yommuu dhageenyu, isa du’e qofa itti hin yaadannu. Sagalee bilisummaa har’allee waamaa jiru itti yaadanna. Qabsoon inni itti wareegame itti fufa jira — har’as, boru’as.

Ati barruun kana dubbiste — kun xiqqoo dha. Garuu xiyyeeffannaa kennitee seenaa kana dubbiste — sun Baaroo Tumsaaf ulfinaa dha.

Gootota yaadachuun qabsoo isaan jalqaban itti fufuudha. Kanaaf maqaan Baaroo Tumsa seenaa Oromoo keessatti bara baraan jiraata.

Seenaa kana namoota biroo barbaachisa sitti fakkaata? Share godhi — daqiiqaa tokkoon barruun kun nama biraas ga’uu danda’a.

Seenaa Gootota:Seenaa Huseen Bunee