Agarii Tulluu qabsaawaa mirga Oromoo fi gooticha ummata isaa bilisa baasuu irratti qabsoo hidhannoo geggeesseedha. Inni bara sirna abbaa lafaa keessatti cunqursaa fi roorroo ummata Oromoo balaaleffachuudhaan, sochii qabsoo jalqabe. Qabsoo isaa kanarraa bu’uurfatee, naannoo Salaalee keessatti hojii guddaa hojjete, gara naannoo biraattis baballise.

---

Ijoollummaa fi Dhaloota

Agarii Tulluu bara 1934, naannoo Leemman Sillaasee, Aanaa Dagam, Godina Shawaa Kaabaa dhalate. Maatiin isaa hiyyeessaa ture, garuu innis hamilee cimaa fi onnee jabaa qaba. Fuula isaa gammachuu fi tasgabbii agarsiisu, garuu sammuu isaa keessatti dhiibbaa ilmaan nafxanyaa fi cunqursaa ummata Oromoo irraa mudate itti dhokataa ture.

Umuriin isaa guddatee bara 1950, leenjii loltummaa fudhachuudhaan waraana Kubur Zabanyaa jedhamu keessatti qaxaramuun Finfinneetti gale. Qaxaramaa tureef sababni isaa sirna sanaaf jaalala osoo hin taane, qabsoo hidhannoo fi leenjii loltummaa argachuuf ture.

---

Qabsoo Ummataaf

Agarii yeroo waraana Kubur Zabanyaa keessatti tajaajilaa ture, miseensa Waldaa Wal-gargaarsa Maccaa fi Tuulama ta’uun sochii sabboonummaa Oromoo keessatti hirmaate. Jeneraal Taaddasaa Birruu wajjin wal baruun dhimma qabsoo irratti mari’achuudhaan murtii jabaa fudhachuu danda’e.

Bara 1959, hooggantoonni Waldaa Maccaa fi Tuulama yakkamanii mana hidhaa galaan. Agarii ammoo meeshaa waraanaa fudhatee gara bosona Salaalee deemuun qabsoo hidhannoo jalqabe. Tarkaanfii kana fudhachuuf, cunqursaa uummata Oromoo hambisuuf karaa nagaa hin jiraanne waan ta’eef qabsoo hidhannoo geggeessuu murteesse.

---

Sochiilee fi Tooftaalee Qabsoo

Agarii uummata fincila diddaa garbummaaf kakaasuudhaan barsiisaa ture. Abbaan lafaa akka hin gabbaree fi qabeenya uummata hin saamne akka hubatu gochaa ture. Namoota ilmaan Nafxanyaa keessa jiran ammoo gochaa isaa sodaachisee, garuu qabeenya namaa osoo hin saamin, rakkoo hiyyeessaa fi qabeenya ilmaan Oromoo adda baasuun falme.

Tooftaalee inni fayyadame keessaa:

• Yeroo tokko qeesii fakkaatee sochii gaggeessuu.
• Yeroo biraa kadhatuu fakkaatee uummata hubachiisuu.
• Yeroo barbaade qotee bulaa fakkaatee karaa ittiin sabboonummaa barsiisu.

Hordoffii mootummaan godhu hunda waliin sodaa tokko malee qabsoo isaa itti fufe. Uummanni Oromoo salaalee Agariif jaalala guddaa horate, sirba fi dhaamsa sabboonummaa ittiin dabarsuudhaan hamilee isaanii cimsaa turan.

---

Sirbawwan Ummata Biratti

Ummanni Oromoo qabsoo Agarii sirbaan faarsaa ture:

Kuyyuu hinroobin yaa cabbii Hurufa kuyyuu hinroobin yaa cabbii Nafseetti faradanii Agarii Tulluu baasi yaa rabbii

Sirbawwan kunneen qabsoo fi gootummaa Agarii agarsiisuuf, akkasumas hamilee uummata cimsuuf faayidaa guddaa qaba.

---

Qabamuun fi Duuti

Bara 1962, Agarii Tulluu fi obboloota isaa Jimaa Tulluu fi Hirkoo Tulluu waliin qabamanii Magaala Naqamtee keessatti hidhaman. Sana booda gara Salaalee geessanii, magaala Fiicheetti hidhamanii ajjeefaman.

Uummanni qabamuun Agarii gadda isaanii sirbawwan seenaa keessatti ibsatan:

Yaa haadha too yaa Tarrafuu Tokko du'ee lamat hafuu Lama du'ee tokkotti hafuu Sadi du'ee maalitti hafuu

---

Hiika Seenaa Agarii Tulluu

Agarii Tulluu qabsoo uummata Oromoo keessatti goota bara baraan kabajamu fi jaalatamu dha. Sochiin isaa sabboonummaa fi mirga Oromoo falmachuu keessatti laphee uummata keessa hin dhabamne.